Açık uçlu soruda iki öğrenci aynı şeyi bilip farklı puan alabilir. Biri bildiğini tek cümleyle yazar ve yarım puan alır, diğeri aynı bilgiyi gerekçesiyle yazar ve tam puan alır. Aradaki fark bilgi değil, cevap yazma becerisidir. İyi haber şu: bu beceri öğretilebilir ve birkaç haftalık alıştırmayla gelişir.
Maarif Modeli ile yazılıların neden açık uçlu hâle geldiğini açık uçlu yazılılar yazımızda anlatmıştık. Bu yazı uygulamaya dönük: soru nasıl okunur, cevap nasıl kurulur, puan nerede kaybedilir.
Önce Soru Kökündeki Fiile Bakın
Açık uçlu sorunun ne istediği, soru kökündeki fiilde saklıdır. Öğrencilerin en sık hatası, fiile bakmadan bildiği her şeyi yazmaktır. Oysa her fiil farklı bir cevap ister:
- Yazınız / belirtiniz: Kısa ve doğrudan bir bilgi istenir. Bir iki cümle yeterlidir.
- Açıklayınız: Bir şeyin nasıl ya da neden olduğunu anlatmak gerekir. En az iki üç cümle.
- Gerekçelendiriniz / nedenini yazınız: Bir yargı ve onu destekleyen sebep istenir. 'Çünkü' içermeyen cevap eksik kalır.
- Karşılaştırınız: İki şeyin benzer ve farklı yönleri istenir. Yalnızca birini anlatan cevap yarım puan alır.
- Örnek veriniz: Kuralı tekrar etmek değil, kurala uyan somut bir durum yazmak gerekir.
- Yorumlayınız: Verilen bilgiden bir sonuç çıkarmak ve o sonucu desteklemek istenir.
- Gösteriniz (matematik): İşlem adımlarının kâğıtta görünmesi gerekir.
Pratik alıştırma: öğrenci her soruyu okuduktan sonra fiilin altını çizsin. Bu tek alışkanlık, soruyla ilgisiz cevap yazma hatasını büyük ölçüde ortadan kaldırır.
Puanlama Anahtarı Nasıl Çalışır?
Ortak yazılılarda öğretmenler cevapları dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirir. Yani bir soru ya tam ya sıfır değildir; cevabın içerdiği unsurlara göre kısmi puan verilir.
Tipik bir anahtar, soruyu üç dört basamağa böler. Örneğin 10 puanlık bir 'açıklayınız' sorusunda doğru kavramı kullanmak, açıklamayı doğru yapmak, bir örnek ya da kanıtla desteklemek ve dili düzgün kullanmak ayrı ayrı puanlanabilir.
Buradan çıkan iki sonuç var. Birincisi, hiçbir soruyu boş bırakmamak gerekir; ilk basamağı karşılayan yarım bir cevap bile puan getirir. İkincisi, doğru sonucu bilen öğrenci gerekçeyi yazmazsa tam puan alamaz.
Dört Adımlı Cevap Yapısı
Her derste işe yarayan basit bir iskelet öneriyoruz:
- 1. Doğrudan cevap: Sorunun istediğini ilk cümlede söyleyin.
- 2. Gerekçe: Neden böyle olduğunu açıklayın.
- 3. Kanıt ya da örnek: Metinden bir ifade, bir işlem ya da bir örnek verin.
- 4. Kapanış: Sonucu bir cümleyle bağlayın.
Kısa sorularda üçüncü ve dördüncü adım birleşebilir. Ama ilk iki adım her zaman olmalıdır. Bu yapı ezber bir kalıp değil, düşünceyi sıraya koyma aracıdır.
Ders Ders Örnekler
Matematik
Soru: 'Bir sınıfta 12 kız ve 18 erkek öğrenci var. Kız öğrencilerin tüm sınıfa oranını yazınız ve nasıl bulduğunuzu açıklayınız.'
Zayıf cevap: 2/5.
Güçlü cevap: Kız öğrencilerin tüm sınıfa oranı 2/5'tir. Tüm sınıf 12 + 18 = 30 öğrenci. Kızların sayısını tüm sınıfa bölerim: 12/30. Pay ve paydayı 6 ile sadeleştiririm: 2/5.
Zayıf cevap sonucu doğru bulmuş ama 'açıklayınız' kısmını karşılamamıştır. Güçlü cevap aynı bilgiyle tam puan alır. Matematikte bu yapının soru tiplerine göre nasıl uygulandığını 6. sınıf matematik ortak yazılı yazımızda örnekledik.
Türkçe
Soru: 'Metnin başlığı sizce uygun mu? Gerekçenizi yazınız.'
Zayıf cevap: Evet uygun çünkü güzel bir başlık.
Güçlü cevap: Başlık metne uygundur. Çünkü metin, yaşlı adamın bahçesindeki çınarın mahalle için ne ifade ettiğini anlatıyor ve başlık da 'Mahallenin Çınarı'. Metnin son paragrafında çınarın kesilmesine herkesin karşı çıktığı anlatılıyor; bu da ağacın tüm mahalleye ait olduğunu gösteriyor.
Fen Bilimleri
Soru: 'Kışın dışarıdan içeri giren birinin gözlüğü neden buğulanır? Açıklayınız.'
Zayıf cevap: Soğuktan.
Güçlü cevap: Gözlük dışarıda soğuduğu için içerideki sıcak ve nemli hava gözlük camına değdiğinde soğur. Havadaki su buharı soğuk yüzeyde yoğuşarak küçük su damlacıklarına dönüşür. Bu damlacıklar camda buğu olarak görünür.
Üç örnekte de fark aynı: güçlü cevap 'neden' sorusunu kavramla ve somut bir bağlantıyla cevaplıyor.
En Sık Puan Kaybettiren Beş Hata
- Soru kökündeki fiili atlamak ve istenmeyeni yazmak.
- 'Karşılaştırınız' sorusunda yalnızca bir tarafı anlatmak.
- Tek kelimelik ya da tek sayılık cevap vermek.
- Metinden kanıt istenen soruda kişisel görüşle yetinmek.
- Okunmayan bir el yazısı ya da karalamalarla dolu bir kâğıt teslim etmek.
Evde Nasıl Çalışılır?
En etkili ev alıştırması şudur: öğrenci ders kitabındaki bir soruyu cevaplar, sonra cevabını dört adımlı yapıya göre kendisi kontrol eder. Hangi adım eksikse onu ekleyip yeniden yazar. Haftada üç dört soruyla yapılan bu alıştırma, bir ay içinde cevap uzunluğunu ve kalitesini belirgin biçimde değiştirir.
Velinin rolü, çocuğun cevabını okuyup 'burada neden sorusunun cevabı var mı' diye sormaktır. Doğru cevabı söylemek değil, eksik adımı fark ettirmek.
Yazılı sonrasında kâğıt geldiğinde kaybedilen puanların hangi adımdan geldiğine bakmak da en az çalışmak kadar öğreticidir. Bunun yöntemini yazılı sonrası yanlış analizi yazımızda anlattık.
Sonuç
Açık uçlu soruda puan, bilgiyi kâğıda nasıl döktüğünüze bağlıdır. Soru kökündeki fiili bulmak, cevabı doğrudan vermek, gerekçelendirmek ve bir kanıtla desteklemek; bu dört adım her derste işe yarar. 11-12 Kasım'daki ilk ortak yazılıya kadar haftada birkaç soruyla bu yapıyı çalışan öğrenci, bildiğinin karşılığını tam olarak alır.
Arc Akademi'de ortaokul öğrencilerimizle açık uçlu cevap yazımını birebir çalışıyor, her cevabı puanlama anahtarı mantığıyla değerlendiriyoruz. Ayrıntı için ücretsiz tanışma görüşmesi planlayabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Açık uçlu soruda boş bırakmak mı yarım cevap yazmak mı daha iyi?
Yarım cevap yazmak her zaman daha iyidir. Ortak yazılılar dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirildiği için cevabın doğru olan kısmı kısmi puan getirebilir. Boş bırakılan soru ise sıfır puan alır.
Açık uçlu soruda cevap ne kadar uzun olmalı?
Uzunluk soru kökündeki fiile bağlıdır. 'Yazınız' gibi fiiller bir iki cümle, 'açıklayınız' veya 'gerekçelendiriniz' gibi fiiller ise en az iki üç cümle ister. Önemli olan uzunluk değil; doğrudan cevabın, gerekçenin ve bir örnek ya da kanıtın bulunmasıdır.
Açık uçlu sorulara evde nasıl çalışılır?
Öğrenci ders kitabındaki bir soruyu cevaplar, sonra cevabını doğrudan cevap, gerekçe, kanıt ve kapanış adımlarına göre kendisi kontrol eder, eksik adımı ekleyip yeniden yazar. Haftada üç dört soruyla yapılan bu alıştırma bir ayda belirgin fark yaratır.
Düzenli koçluk desteğiyle verimi artırın
Haftalık koçluk görüşmeleriyle çalışma planı, motivasyon ve zaman yönetimi konularında birebir destek alın.